مفاهیم حقوقی بین المللی مرتبط برای پیمان جنایات علیه بشریت

معتقدم جنایاتی در حال وقوع است. این تنها مشاهدات یا خوانده های من نیست. بسیاری از شما بر این امر واقفید. مثلا می دانید که حکومت ایران در حال جنایت است و بایست پاسخگوی آن باشد. من  به عنوا ن عضو کمپین پایان آپارتاید جنسی بیانیه مشترک جامعه مدنی پیش از اولین  نشست کمیته مقدماتی برای پیمان کشورها در مقابل جنایات علیه بشریت  را امضا کردم و در زیر کمی به تعاریف ساده در این زمینه پرداخته ام. 

دکتر ثریا فلاح

به‌منظور آشنایی با اهمیت امضای هر عضو جامعه مدنی و نقش آن در تقویت پاسخگویی حقوقی در سطح بین‌المللی، در ادامه به برخی تعابیر و مفاهیم حقوقی بین المللی مرتبط اشاره می‌کنم.

این بیانیه از سوی کمپین پایان آپارتاید جنسیتی (End Gender Apartheid Campaign) ارائه شده است. ما بر این باوریم که همه شما، به‌عنوان اعضای جامعه مدنی، نقشی اساسی و تعیین‌کننده در پیشبرد این بیانیه و تحقق عدالت بین‌المللی ایفا می‌کنید.

اولین نشست کمیته مقدماتی برای پیمان جنایات علیه بشریت سازمان ملل در تاریخ ۱۹ ژانویه ۲۰۲۶ برگزار می‌شود. در حال حاضر، هیچ پیمان جهانی مستقل و ویژه‌ای برای پیشگیری و مجازات جنایات علیه بشریت وجود ندارد؛ این در حالی است که برای جنایات جنگی (کنوانسیون‌های ژنو) و نسل‌کشی (کنوانسیون نسل‌کشی) اسناد بین‌المللی الزام‌آور وجود دارد.

پیمان جنایات علیه بشریت فرصتی تاریخی برای پر کردن این خلأ جدی در نظام حقوق بین‌الملل و تقویت سازوکارهای پاسخگویی است. اگر معتقدید که جنایات علیه بشریت در هر نقطه‌ای از جهان در حال وقوع است، از شما دعوت می‌کنم اگر فرصت دیگری رخ داد به ما بپیوندید و  بیانیه هایی که به اعضای جامعه مدنی که در بطن جامعه هستیم فرصت شرکت می دهد را امضا کنید.

هم‌زمان با برگزاری نشست کمیته مقدماتی، کشورهای عضو سازمان ملل درباره رویه‌های مشارکت جامعه مدنی تصمیم‌گیری خواهند کرد. این مشارکت می‌تواند شامل انجمن‌های قربانیان و بازماندگان، کارشناسان دانشگاهی، و سازمان‌های غیردولتی حقوق بشری باشد. تصمیم پیشِ‌رو نقطه عطفی اساسی برای تضمین مشارکت معنادار، سازنده و فراگیر جامعه مدنی در فرآیند تدوین و مذاکره پیمان جنایات علیه بشریت به‌شمار می‌رود. 

جنایت علیه بشریت در حقوق بین‌الملل و تطبیق آن بر شرایط معاصر ایران

جنایت علیه بشریت یکی از شدیدترین جرایم بین‌المللی است که مستلزم مسئولیت کیفری فردی در سطح بین‌المللی می‌باشد. این نوشتار با اتکا به تعریف حقوقی ارائه‌شده در اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی، عناصر این جرم را بررسی کرده و سپس آن را در پرتو شرایط معاصر ایران، به‌ویژه کشتار و سرکوب سیستماتیک غیرنظامیان، تحلیل می‌کند.

۱. تعریف حقوقی جنایت علیه بشریت

تعریف رسمی جنایت علیه بشریت در ماده ۷ اساسنامه رم دیوان کیفری بین‌المللی (۱۹۹۸) آمده است. مطابق این ماده، اعمالی نظیر قتل، شکنجه، زندان خودسرانه، آزار و تعقیب، ناپدیدسازی قهری و آپارتاید، چنانچه در چارچوب یک حمله گسترده یا سیستماتیک علیه جمعیت غیرنظامی و با آگاهی مرتکب از آن حمله ارتکاب یابند، جنایت علیه بشریت محسوب می‌شوند.

این جرم:

• نیازمند وقوع جنگ نیست؛

• می‌تواند در زمان صلح رخ دهد؛

• و مقام رسمی یا دولتی بودن، مانع مسئولیت کیفری فردی نمی‌شود.

۲. عناصر اساسی جرم

در حقوق بین‌الملل کیفری، سه عنصر اصلی برای تحقق جنایت علیه بشریت شناسایی شده است:

الف) حمله گسترده یا سیستماتیک

گستردگی به وسعت جغرافیایی و تعداد قربانیان اشاره دارد و سیستماتیک بودن به سازمان‌یافتگی، تکرار و مبتنی بودن بر سیاست یا رویه حکومتی.

ب) هدف قرار گرفتن جمعیت غیرنظامی

قربانیان باید افرادی غیرمسلح باشند که به دلیل حضور اجتماعی، اعتراض مدنی، جنسیت یا باورهای خود هدف قرار گرفته‌اند.

ج) آگاهی مرتکب

مرتکب باید آگاه باشد که اعمال او بخشی از یک حمله گسترده یا سیستماتیک علیه غیرنظامیان است.

۳. تطبیق بر شرایط معاصر ایران

بر اساس گزارش‌های مستند نهادهای حقوق بشری، الگوهایی در ایران مشاهده می‌شود که از منظر حقوق بین‌الملل قابل بررسی در چارچوب جنایت علیه بشریت‌اند.

سرکوب سراسری اعتراضات، استفاده مکرر از خشونت مرگبار، بازداشت‌های جمعی، و تداوم این اقدامات در شهرها و دوره‌های زمانی مختلف، می‌تواند بیانگر سیستماتیک بودن حمله باشد. قربانیان عمدتاً غیرنظامیان از جمله معترضان غیرمسلح، دانشجویان، زنان، نوجوانان، روزنامه‌نگاران و فعالان مدنی بوده‌اند.

از جمله اعمال گزارش‌شده که در صورت احراز عناصر حقوقی می‌توانند مصداق جنایت علیه بشریت باشند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• قتل معترضان غیرمسلح؛

• زندان و محرومیت شدید از آزادی بدون دادرسی عادلانه؛

• شکنجه و رفتار غیرانسانی، از جمله اعترافات اجباری؛

• آزار و تعقیب مبتنی بر جنسیت، به‌ویژه علیه زنان.

۴. مسئولیت بین‌المللی

در حقوق بین‌الملل کیفری، مصونیت ناشی از مقام رسمی پذیرفته نیست. در صورت اثبات آگاهی، صدور دستور، یا عدم جلوگیری مؤثر از وقوع جرایم، مسئولیت کیفری فردی می‌تواند متوجه مقامات شود. افزون بر این، جنایت علیه بشریت مشمول مرور زمان نمی‌شود.

آنچه در شرایط معاصر ایران گزارش شده است، از منظر بسیاری از حقوقدانان، فراتر از نقض‌های پراکنده حقوق بشر بوده و می‌تواند در چارچوب جنایت علیه بشریت مورد بررسی و پیگیری حقوقی بین‌المللی قرار گیرد. در این میان، مشارکت فعال جامعه مدنی و حمایت از تدوین یک پیمان جهانی مستقل درباره جنایات علیه بشریت، نقشی بنیادین در مسیر عدالت و پاسخگویی ایفا می‌کند.

End Gender Apartheid Campaign 

منابع (APA 7)

• International Criminal Court. (1998). Rome Statute of the International Criminal Court.

• Cassese, A. (2008). International Criminal Law (2nd ed.). Oxford University Press.

• Schabas, W. A. (2017). An Introduction to the International Criminal Court (5th ed.). Cambridge University Press.

• Bassiouni, M. C. (2011). Crimes Against Humanity: Historical Evolution and Contemporary Application. Cambridge University Press.

•  Civil Society Declaration in Advance of the First Preparatory Committee Session for the Crimes against Humanity Treaty

• Here is declaration : Joint Civil Society Declaration calling for robust and meaningful civil society participation in the preparatory and negotiating process of the crimes against humanity treaty, taking into account the principles of transparency, accessibility, diversity, equitable geographical representation, and gender parity.